Gemilerin İhtiyati Haczi: Deniz Alacakları ve TTK m. 1352

Değerlendirme

Gemilerin ihtiyati haczine ilişkin düzenlemeler, 1 Temmuz 2012’de yürürlüğe giren 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (TTK) ile değiştirilmiştir. Kanunda gemilerin ihtiyati haczine ilişkin yeni hükümlerin büyük bölümü, 1999 tarihli Gemilerin İhtiyati Haczine İlişkin Uluslararası Sözleşme’den (International Convention on Arrest of Ships, 1999) alınmıştır. 2012’deki değişikliklerden önce kanunda gemilerin ihtiyati haczine veya deniz alacaklarına ilişkin ayrı bir düzenleme bulunmuyordu.

Deniz alacakları ve ihtiyati haciz hakkı

Deniz alacakları, TTK m. 1352’de 22 bent hâlinde sayılmıştır. Kanun, müşterek avarya, römorkaj, kılavuzluk, kurtarma, yakıt (bunker) ikmali gibi sebeplerden veya m. 1352’de sayılan diğer sebeplerden doğan bir ya da birden fazla deniz alacağının güvence altına alınması için alacaklıya geminin ihtiyati haczini isteme hakkı tanır.

Gemi tutma (arrest), bir deniz alacağının güvence altına alınması amacıyla, mahkeme kararıyla bir geminin alıkonulması veya hareketinin kısıtlanması anlamına gelir. Kanun, geminin ihtiyati haciz yoluyla tutulmasına yalnızca deniz alacakları için izin verir.

Gemi, ancak yetkili bir mahkemenin kararıyla ihtiyati haciz yoluyla tutulabilir. Yabancı bayraklı gemilerin ihtiyati haczi talebi, geminin demirli, bağlı, rıhtıma yanaşmış veya havuzda bulunduğu yer mahkemesine yapılmalıdır. Türk bayraklı gemiler bakımından, gemi Türk Gemi Siciline kayıtlıysa, ihtiyati haciz talebi yetkili mahkemelerin yanı sıra geminin kayıtlı olduğu sicilin bulunduğu yer mahkemesine de yapılabilir. Gemi özel bir sicile kayıtlıysa ihtiyati haciz talebi, kiracının (çarterer) yerleşim yeri mahkemesine yapılmalıdır.

Geminin ihtiyati haczi talebi davanın açılmasından sonra yapılıyorsa, talep esas davanın görüldüğü mahkemeye yapılmalıdır. Ayrıca dava bir hakem heyeti veya başka bir devletin mahkemesi önünde açılmışsa, geminin ihtiyati haczi talebi yetkili mahkemeye yapılabilir.

Karşı taraf dinlenmeden verilen ihtiyati haciz kararlarına, aleyhine ihtiyati haciz kararı verilen taraf itiraz edebilir. Dava açılmadan önce ihtiyati haciz kararı veren mahkeme, itirazı incelemeye de yetkilidir. Dava bir Türk mahkemesinde açılmışsa itirazı bu mahkeme inceler ve karara bağlar.

Ancak dava bir hakem heyeti veya başka bir devletin mahkemesi önünde açılmışsa, itiraz hakkında karar vermeye ihtiyati haciz kararını veren mahkeme yetkilidir.

Türkiye’de bir gemiyi ihtiyati haciz yoluyla tutturmak isteyen taraf, 10.000 Özel Çekme Hakkı (SDR) tutarında teminat göstermek zorundadır. Haksız ihtiyati haciz hâlinde, ihtiyati haciz konulan geminin maliki 10.000 SDR’yi aşan bir mali zarara uğrayabilir. Bu nedenle malik, mahkemeden teminat tutarının artırılmasını isteme hakkına sahiptir. Teminatın artırılıp artırılmayacağı, tüm iddialar değerlendirildikten sonra tamamen mahkemenin takdirindedir. Teminat tutarı artırılırsa mahkeme, aradaki farkı tamamlaması için alacaklıya ek süre verir. Artırılan teminat mahkemenin belirlediği süre içinde gösterilmezse ihtiyati haciz kararı re’sen kaldırılır.

Mahkemenin geminin ihtiyati haczine karar vermesinin ardından alacaklı, karar tarihinden itibaren üç iş günü içinde ilgili icra dairesinden kararın uygulanmasını istemelidir. Yetkili icra dairesi ihtiyati haciz kararını derhâl uygulamalıdır. Bayrağı ve sicili ne olursa olsun, ihtiyati haciz konulan her gemi icra memuru tarafından muhafaza altına alınmalıdır. Karar uygulandıktan sonra, ihtiyati haciz konulan geminin kaptanına, malikine, gemi işletme müteahhidine (disponent owner) veya bunların temsilcisine geminin ihtiyati haciz yoluyla tutulduğu bildirilir.

İhtiyati haciz konulan gemi, mahkemece belirlenen yeterli teminatın yatırılması hâlinde serbest bırakılır.

Değerlendirme

Gemilerin ihtiyati haczine ilişkin düzenlemelerde yapılan değişiklikler, Türk Ticaret Kanunu’nu Gemilerin İhtiyati Haczine İlişkin Uluslararası Sözleşme ile uyumlu hâle getirmiştir. Bir deniz alacağına dayanarak ihtiyati haciz uygulatma hakkı, deniz alacaklısına kanunun önceki hâline kıyasla daha güçlü bir güvence sağlamaktadır. Değişiklikler, belirli alacaklar bakımından deniz alacaklarını sınırlı sayı (numerus clausus) ilkesiyle düzenleyerek gemi maliki ile alacaklı arasındaki menfaat dengesini korumayı amaçlamaktadır.

Ayrıca itiraz usulü de yararlıdır. İhtiyati hacze itirazı inceleme yetkisinin davanın esasını inceleyen mahkemeye veya hakem heyetine tanınması, itiraz sürecinin uzamasını önlemektedir.

İhtiyati haciz yalnızca geçici bir hukuki koruma tedbiri olarak kabul edilse de alacaklıların alacaklarını kısa sürede tahsil etmelerine imkân tanıdığı için onlar açısından yine de avantajlıdır.

http://www.internationallawoffice.com/Newsletters/Shipping-Transport/Turkey/Cavus-Coskunsu-Law-Firm/Changes-to-rules-on-arrest-of-ships